{"id":149406,"date":"2021-07-10T12:00:58","date_gmt":"2021-07-10T15:00:58","guid":{"rendered":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/?p=149406"},"modified":"2021-07-09T21:48:48","modified_gmt":"2021-07-10T00:48:48","slug":"historia-da-ocupacao-do-baixo-amazonas-prova-que-humanos-e-floresta-podem-conviver","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/historia-da-ocupacao-do-baixo-amazonas-prova-que-humanos-e-floresta-podem-conviver\/","title":{"rendered":"Hist\u00f3ria da ocupa\u00e7\u00e3o do Baixo Amazonas prova que humanos e floresta podem conviver"},"content":{"rendered":"<h2 class=\"css-ju6on1\"><a href=\"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg\"><img loading=\"lazy\" class=\"alignleft size-medium wp-image-149410\" src=\"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico-300x192.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"192\" srcset=\"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico-300x192.jpg 300w, https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg 415w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>Estudos\u00a0arqueol\u00f3gicos na regi\u00e3o de Monte Alegre, no noroeste do Par\u00e1, provam que a rela\u00e7\u00e3o milenar entre humanos e floresta permitiu o florescimento de grandes popula\u00e7\u00f5es com\u00a0alta cultura e desenvolvimento tecnol\u00f3gico.<\/h2>\n<div class=\"gr-wrap ngart__group\">\n<div class=\"ngart__main-col\">\n<div class=\"paragraph css-0\">\n<div>\n<p>Monte Alegre, Par\u00e1. Agosto de 1849. O naturalista ingl\u00eas Alfred Russel Wallace, coautor da teoria da evolu\u00e7\u00e3o, ao lado de Charles Darwin, navega pelo Baixo Amazonas, a leste de Santar\u00e9m, e visita um lugar intrigante \u00e0 margem esquerda do grande rio.<\/p>\n<p>Um cen\u00e1rio diferente, com campos de cerrado, v\u00e1rzeas e serras recortadas por cavernas e peculiares forma\u00e7\u00f5es rochosas destacava-se em meio \u00e0 plan\u00edcie de densa floresta tropical observada pela expedi\u00e7\u00e3o at\u00e9 ent\u00e3o.<\/p>\n<p>Em terra, o viajante estrangeiro \u00e9 alertado por moradores locais de que algo ainda mais surpreendente poderia ser observado no alto das montanhas. Depois de subir os 220 metros de altitude da serra do Erer\u00ea e chegar \u00e0 Pedra do Pil\u00e3o, Wallace se depara com um painel pintado com grandes c\u00edrculos conc\u00eantricos e diversas figuras bastante complicadas, medindo 4 p\u00e9s de altura, segundo suas palavras.<\/p>\n<p>As misteriosas inscri\u00e7\u00f5es rupestres, que os nativos presumiam representar o Sol e a Lua, foram descritas por Wallace em seu livro<em>\u00a0Viagens pelos Rios Amazonas e Negro<\/em>\u00a0quatro anos depois, em 1853.<\/p>\n<p>No s\u00e9culo seguinte, em 1995, depois de ler o antigo relato do naturalista ingl\u00eas, a arque\u00f3loga norte-americana Anna Roosevelt faz uma escava\u00e7\u00e3o na caverna Pedra Pintada, na serra do Paituna, e obteve a primeira data\u00e7\u00e3o homologada por radiocarbono na regi\u00e3o.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img ngart-img--large css-ap3tdr\">\n<div class=\"ngart-img__cntr\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-1ocsxc4\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=500&amp;h=334\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 500px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=768&amp;h=512\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=900&amp;h=600\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 900px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=1024&amp;h=683\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=1150&amp;h=767\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1150px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=1280&amp;h=854\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=1450&amp;h=967\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1450px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=1600&amp;h=1067\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Pinturas rupestres no s\u00edtio arqueol\u00f3gico Painel do Pil\u00e3o, em Monte Alegre (PA). As primeiras data\u00e7\u00f5es por ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.webp?w=1600&amp;h=1067\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Pinturas rupestres no s\u00edtio arqueol\u00f3gico Painel do Pil\u00e3o, em Monte Alegre (PA). As primeiras data\u00e7\u00f5es por ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-15.jpg?w=1600&amp;h=1067\" alt=\"Pinturas rupestres no s\u00edtio arqueol\u00f3gico Painel do Pil\u00e3o, em Monte Alegre (PA). As primeiras data\u00e7\u00f5es por ...\" width=\"639\" height=\"426\" \/><\/picture><\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Pinturas rupestres no s\u00edtio arqueol\u00f3gico Painel do Pil\u00e3o, em Monte Alegre (PA). As primeiras data\u00e7\u00f5es por carbono dos s\u00edtios da regi\u00e3o de Monte Algre foram feitas em 1995 por Anna Roosevelt e revelaram pinturas rupestres entre as mais antigas j\u00e1 encontradas nas Am\u00e9ricas, com 11,2 mil anos de idade. Tamb\u00e9m h\u00e1 vest\u00edgios de ocupa\u00e7\u00f5es sedent\u00e1rias a partir de 4 mil anos atr\u00e1s.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"css-131017v\">\n<div class=\"css-8huwwr\">\n<div class=\"css-fv45y5\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-pf9g9c\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.webp?w=520&amp;h=347\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.webp?w=480&amp;h=320\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.webp?w=620&amp;h=414\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Pode-se classificar as pinturas rupestres de Monte Alegre em cinco temas: grafismos zoomorfos, biomorfos, antropomorfos ou ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Pode-se classificar as pinturas rupestres de Monte Alegre em cinco temas: grafismos zoomorfos, biomorfos, antropomorfos ou ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-6.jpg?w=788&amp;h=526\" alt=\"Pode-se classificar as pinturas rupestres de Monte Alegre em cinco temas: grafismos zoomorfos, biomorfos, antropomorfos ou ...\" width=\"640\" height=\"427\" \/>Pode-se classificar as pinturas rupestres de Monte Alegre em cinco temas: grafismos zoomorfos, biomorfos, antropomorfos ou puros e representa\u00e7\u00f5es de m\u00e3os. Os antropomorfos aparecem completos ou sem cabe\u00e7a, mas nunca em um cotidiano de a\u00e7\u00e3o, como os de ca\u00e7a nas grutas da Serra da Capivara, no Piau\u00ed. Olhos, nariz e boca est\u00e3o sempre representados, com express\u00f5es faciais e fisionomias de emotividade.<\/picture><\/div>\n<div class=\"css-1oqayqp\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-pf9g9c\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.webp?w=520&amp;h=347\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.webp?w=480&amp;h=320\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.webp?w=620&amp;h=414\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Pictoglifos rupestres em rocha no s\u00edtio arqueol\u00f3gico da Pedra Pintada, em Monte Alegre. Os desenhos naturalmente ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Pictoglifos rupestres em rocha no s\u00edtio arqueol\u00f3gico da Pedra Pintada, em Monte Alegre. Os desenhos naturalmente ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-4.jpg?w=788&amp;h=526\" alt=\"Pictoglifos rupestres em rocha no s\u00edtio arqueol\u00f3gico da Pedra Pintada, em Monte Alegre. Os desenhos naturalmente ...\" width=\"640\" height=\"427\" \/><\/picture><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont css-1mdh9gz\">\n<div class=\"css-cet0rr\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Pictoglifos rupestres em rocha no s\u00edtio arqueol\u00f3gico da Pedra Pintada, em Monte Alegre. Os desenhos naturalmente sofrem com a a\u00e7\u00e3o do tempo \u2013 incid\u00eancia do sol, ventos, inc\u00eandios, insetos e infiltra\u00e7\u00f5es s\u00e3o algumas das amea\u00e7as \u2013, mas tamb\u00e9m com atos de vandalismo. A figura pintada \u00e0 esquerda foi alterada entre 1992 e 2002.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gr-wrap ngart__group\">\n<div class=\"ngart__main-col\">\n<div class=\"paragraph css-0\">\n<div>\n<p>O resultado espantou a comunidade cientifica internacional \u2013 as inscri\u00e7\u00f5es tinham sido feitas h\u00e1 11,2 mil anos e colocava Monte Alegre e a caverna da Pedra Pintada no mapa das ocupa\u00e7\u00f5es humanas mais antigas das Am\u00e9ricas.<\/p>\n<p>O trabalho de Roosevelt, no entanto, n\u00e3o se preocupou em definir a linha cronol\u00f3gica ao longo do tempo, ignorando varia\u00e7\u00f5es tem\u00e1ticas e estil\u00edsticas das pinturas rupestres, o que gerou a falsa ideia de que todas tivessem a mesma idade e autoria.<\/p>\n<p>A partir de 2012, entra em cena um grupo de arque\u00f3logos brasileiros que ajudaria a mudar o modo de pensar o processo de ocupa\u00e7\u00e3o humana na Amaz\u00f4nia e a variabilidade comportamental dos primeiros povoadores do continente at\u00e9 a chegada dos colonizadores.<\/p>\n<p>Coordenados por Edithe Pereira, pesquisadora do Museu Em\u00edlio Goeldi, no Par\u00e1, a equipe se debru\u00e7ou na investiga\u00e7\u00e3o minuciosa e contextualiza\u00e7\u00e3o dos vest\u00edgios rupestres para tentar enxergar evid\u00eancias que mostrassem o processo de constru\u00e7\u00e3o cultural e o poss\u00edvel di\u00e1logo e interconex\u00e3o entre diferentes sociedades.<\/p>\n<p>O grupo de cientistas passou a comparar os desenhos das rochas da caverna Pedra Pintada com cer\u00e2micas atribu\u00eddas a povos ceramistas que viveram na regi\u00e3o por volta de 1.000 a.C. Ao longo do processo, ficou evidente que os motivos, principalmente os antropomorfos, eram muito semelhantes.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"css-131017v\">\n<div class=\"css-8huwwr\">\n<div class=\"css-fv45y5\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<picture class=\"resp-img-cntr css-pf9g9c\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.webp?w=520&amp;h=347\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.webp?w=480&amp;h=320\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.webp?w=620&amp;h=414\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Crian\u00e7as brincam em comunidade \u00e0s margens no rio Tapaj\u00f3s, pr\u00f3xima a Santar\u00e9m. A regi\u00e3o teve diversas ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Crian\u00e7as brincam em comunidade \u00e0s margens no rio Tapaj\u00f3s, pr\u00f3xima a Santar\u00e9m. A regi\u00e3o teve diversas ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-7.jpg?w=788&amp;h=526\" alt=\"Crian\u00e7as brincam em comunidade \u00e0s margens no rio Tapaj\u00f3s, pr\u00f3xima a Santar\u00e9m. A regi\u00e3o teve diversas ...\" width=\"640\" height=\"427\" \/><\/picture>\n<div class=\"css-acwcvw\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Crian\u00e7as brincam em comunidade \u00e0s margens no rio Tapaj\u00f3s, pr\u00f3xima a Santar\u00e9m. A regi\u00e3o teve diversas fases de ocupa\u00e7\u00e3o humana \u2013 o passado ind\u00edgena, a \u00e9poca colonial e o fluxo migrat\u00f3rio de nordestinos atra\u00eddos pelo ciclo da borracha no fim do s\u00e9culo 19 \u2013, mas os caboclos ribeirinhos seguem ocupando as beiras de rios e lagos, locais onde costumam estar os s\u00edtios arqueol\u00f3gicos amaz\u00f4nicos. Entre 1 mil e 350 anos atr\u00e1s, desenvolveu-se na regi\u00e3o de Santar\u00e9m\u00a0uma das maiores sociedades regionais da Amazo\u0302nia, descrita nas cro\u0302nicas coloniais como Tapajo\u0301.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"css-cet0rr\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"css-1oqayqp\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-pf9g9c\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.webp?w=520&amp;h=347\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.webp?w=480&amp;h=320\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.webp?w=620&amp;h=414\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Floresta Amaz\u00f4nica em Alter do Ch\u00e3o, distrito de Santar\u00e9m. Hoje um destino tur\u00edstico, a regi\u00e3o \u00e9 ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Floresta Amaz\u00f4nica em Alter do Ch\u00e3o, distrito de Santar\u00e9m. Hoje um destino tur\u00edstico, a regi\u00e3o \u00e9 ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-17.jpg?w=788&amp;h=526\" alt=\"Floresta Amaz\u00f4nica em Alter do Ch\u00e3o, distrito de Santar\u00e9m. Hoje um destino tur\u00edstico, a regi\u00e3o \u00e9 ...\" width=\"640\" height=\"427\" \/><\/picture><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont css-1mdh9gz\">\n<div class=\"css-cet0rr\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Floresta Amaz\u00f4nica em Alter do Ch\u00e3o, distrito de Santar\u00e9m. Hoje um destino tur\u00edstico, a regi\u00e3o \u00e9 considerada por arque\u00f3logos um \u2018lugar persistente\u2019, ou seja, lugares com recursos naturais ou culturais que permitiram a ocupa\u00e7\u00e3o humana por diferentes povos em longos per\u00edodos de tempo.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img ngart-img--large css-ap3tdr\">\n<div class=\"ngart-img__cntr\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-1ocsxc4\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=500&amp;h=334\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 500px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=768&amp;h=512\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=900&amp;h=600\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 900px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=1024&amp;h=683\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=1150&amp;h=767\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1150px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=1280&amp;h=854\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=1450&amp;h=967\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1450px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=1600&amp;h=1067\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"A localiza\u00e7\u00e3o estrat\u00e9gica atualiza a import\u00e2ncia econ\u00f4mica e cotidiana de Santar\u00e9m, que remete ao interc\u00e2mbio cultural ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.webp?w=1600&amp;h=1067\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"A localiza\u00e7\u00e3o estrat\u00e9gica atualiza a import\u00e2ncia econ\u00f4mica e cotidiana de Santar\u00e9m, que remete ao interc\u00e2mbio cultural ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-2.jpg?w=1600&amp;h=1067\" alt=\"A localiza\u00e7\u00e3o estrat\u00e9gica atualiza a import\u00e2ncia econ\u00f4mica e cotidiana de Santar\u00e9m, que remete ao interc\u00e2mbio cultural ...\" width=\"639\" height=\"426\" \/><\/picture><\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>A localiza\u00e7\u00e3o estrat\u00e9gica atualiza a import\u00e2ncia econ\u00f4mica e cotidiana de Santar\u00e9m, que remete ao interc\u00e2mbio cultural e material do passado pr\u00e9- cabralino. Pequenas ou m\u00e9dias embarca\u00e7\u00f5es regionais \u2013 que zarpam para a Amaz\u00f4nia Ocidental, foz do Amazonas ou sobem o rio Tapaj\u00f3s, incluindo pr\u00f3ximo a Monte Alegre \u2013 dividem o porto com cargueiros, ao fundo, carregados de gr\u00e3os de soja plantada no Centro-Oeste.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gr-wrap ngart__group\">\n<div class=\"ngart__main-col\">\n<div class=\"paragraph css-0\">\n<div>\n<p>A descoberta revelou, pela primeira vez, que a arte ind\u00edgena n\u00e3o era uma pr\u00e1tica realizada apenas pelos habitantes mais antigos. H\u00e1 uma longa sequ\u00eancia de ocupa\u00e7\u00e3o quase cont\u00ednua desde os primeiros assentamentos at\u00e9 cerca de 500 anos atr\u00e1s, per\u00edodo em que ocorreram as primeiras entradas de europeus na Amaz\u00f4nia.<\/p>\n<p>A presen\u00e7a de humanos em Monte Alegre, por sua vez, era ainda mais antiga do que a revelada por Anna Roosevelt. Em 2014, a equipe de Edith Pereira escavou um lado diferente da caverna Pedra Pintada e encontrou materiais relacionados \u00e0 produ\u00e7\u00e3o das pinturas \u2013 pigmentos, corantes e objetos com tinta \u2013 que indicavam que a atividade gr\u00e1fica rupestre pode ter come\u00e7ado por volta de 12 mil anos atr\u00e1s.<\/p>\n<p>\u201cDesde 2012, quando se iniciou o projeto, nosso objetivo \u00e9 tentar entender esse processo de ocupa\u00e7\u00e3o, n\u00e3o s\u00f3 as mais antigas, mas tamb\u00e9m as mais recentes, de grupos ceramistas sedent\u00e1rios\u201d, disse Pereira, que estuda a regi\u00e3o desde a d\u00e9cada de 1980, em entrevista \u00e0 reportagem. \u201cA arte rupestre precisa de uma contextualiza\u00e7\u00e3o para ser datada e por isso come\u00e7amos a relacionar as inscri\u00e7\u00f5es das rochas com a cer\u00e2mica. Esses s\u00edtios podem representar ocupa\u00e7\u00f5es de momentos muito diferentes ao longo dos 12 mil anos. N\u00e3o podemos ver tais vest\u00edgios como um s\u00f3 momento hist\u00f3rico ou produtos de um mesmo grupo.\u201d<\/p>\n<h3><strong>LUGARES PERSISTENTES<\/strong><\/h3>\n<p>Por ter durado tanto tempo, Monte Alegre ocupa um lugar singular na hist\u00f3ria do continente americano, da Am\u00e9rica do Sul e da regi\u00e3o amaz\u00f4nica. Tais condi\u00e7\u00f5es fazem de l\u00e1 um \u2018lugar persistente\u2019, termo utilizado na arqueologia para definir locais com caracter\u00edsticas f\u00edsicas ou simb\u00f3licas que perduraram atrav\u00e9s do tempo.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart__side-col\">\n<div class=\"ngart__side-inner article-sticky\">\n<div class=\"ngart__ad-col\">\n<div class=\"ngart__side-ad\">\n<div id=\"gpt--article_side__6--53819\" class=\"css-11xmhrb\" data-google-query-id=\"CPPfwMiY1_ECFXo0uQYdDOsE8w\">\n<div id=\"google_ads_iframe_\/21783347309\/nationalgeographicbrasil.com\/web\/history_4__container__\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"css-131017v\">\n<div class=\"css-8huwwr\">\n<div class=\"css-fv45y5\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<picture class=\"resp-img-cntr css-p3xum2\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.webp?w=320&amp;h=480\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.webp?w=360&amp;h=540\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.webp?w=430&amp;h=645\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.webp?w=520&amp;h=780\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.webp?w=480&amp;h=720\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.webp?w=620&amp;h=930\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.webp?w=788&amp;h=1182\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Estatueta em cer\u00e2mica de figura feminina adornada com pintura corporal e modelada da fase Tapaj\u00f4nica. No ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.webp?w=788&amp;h=1182\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Estatueta em cer\u00e2mica de figura feminina adornada com pintura corporal e modelada da fase Tapaj\u00f4nica. No ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-20.jpg?w=788&amp;h=1182\" alt=\"Estatueta em cer\u00e2mica de figura feminina adornada com pintura corporal e modelada da fase Tapaj\u00f4nica. No ...\" width=\"640\" height=\"960\" \/><\/picture>Estatueta em cer\u00e2mica de figura feminina adornada com pintura corporal e modelada da fase Tapaj\u00f4nica. No s\u00e9culo 1<strong>6<\/strong>, os tapaj\u00f3 estavam em franco crescimento, e a regi\u00e3o da foz do rio Tapaj\u00f3s era um centro regional de importa\u00e7\u00e3o de mat\u00e9rias-primas para a ind\u00fastrias l\u00edtica, que produzia objetos de valor simb\u00f3lico e itens para com\u00e9rcio \u2013 como muiraquit\u00e3s, vasos de beber, \u00eddolos de pedra, cer\u00e2micas e, provavelmente, cestarias, redes, mantas de algod\u00e3o e piracu\u00ed.<\/p>\n<p>Acervo do Museu de Arqueologia e Etnologia da Universidade de S\u00e3o Paulo<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"css-1oqayqp\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-p3xum2\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.webp?w=320&amp;h=480\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.webp?w=360&amp;h=540\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.webp?w=430&amp;h=645\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.webp?w=520&amp;h=780\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.webp?w=480&amp;h=720\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.webp?w=620&amp;h=930\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.webp?w=788&amp;h=1182\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"O arque\u00f3logo Marcio Amaral segura estatueta do per\u00edodo do povo ind\u00edgena tapaj\u00f4nico, cultura que habitou a ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.webp?w=788&amp;h=1182\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"O arque\u00f3logo Marcio Amaral segura estatueta do per\u00edodo do povo ind\u00edgena tapaj\u00f4nico, cultura que habitou a ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-14.jpg?w=788&amp;h=1182\" alt=\"O arque\u00f3logo Marcio Amaral segura estatueta do per\u00edodo do povo ind\u00edgena tapaj\u00f4nico, cultura que habitou a ...\" width=\"639\" height=\"959\" \/><\/picture><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont css-1mdh9gz\">\n<div class=\"css-cet0rr\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>O arque\u00f3logo Marcio Amaral segura estatueta do per\u00edodo do povo ind\u00edgena tapaj\u00f4nico, cultura que habitou a regi\u00e3o de Santar\u00e9m, no Par\u00e1, entre 400 e 1500 d.C. A pe\u00e7a, que tem base semilunar e representa uma mulher, est\u00e1 salvaguardada no Laborat\u00f3rio de Arqueologia Curt Nimuendaj\u00fa<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gr-wrap ngart__group\">\n<div class=\"ngart__main-col\">\n<div class=\"paragraph css-0\">\n<div>\n<p>A arque\u00f3loga Cristiana Barreto, do Museu Paraense Em\u00edlio Goeldi, em Bel\u00e9m, estuda os universos est\u00e9ticos da Amaz\u00f4nia pr\u00e9-colonial e a rela\u00e7\u00e3o entre estilos das cer\u00e2micas e identidades culturais e destaca como a regi\u00e3o desperta o imagin\u00e1rio de quem passa por ali desde o passado.<\/p>\n<p>\u201cTem uma ramo da arqueologia que chama arqueologia da paisagem. Ele estuda paisagens que v\u00e3o sendo constru\u00eddas na cabe\u00e7a das pessoas e, \u00e0s vezes, at\u00e9 modificadas, como a arte rupestre, que \u00e9 uma modifica\u00e7\u00e3o a agregar significados\u201d, explica Barreto. \u201cOutro conceito que a gente usa se refere a lugares significativos, ou seja, um lugar que \u00e9 bem importante para os povos que ali habitam e habitaram. Monte Alegre preenche todos esses quesitos. \u00c9 um lugar persistente, significativo e, acima de tudo, simb\u00f3lico\u201d.<\/p>\n<p>Convidada para o projeto de Edith Pereira em Monte Alegre por sua especialidade em cer\u00e2mica arqueol\u00f3gica, Barreto passou a analisar objetos encontrados em in\u00fameras aldeias arqueol\u00f3gicas localizadas atr\u00e1s do Domo de Monte Alegre, um arranjo circular de montanhas, com cerca de 20 km de di\u00e2metro, formado pelas serras do Erer\u00ea, Maxir\u00e1, Paituna, Itauajur\u00ed.<\/p>\n<p>O objetivo era entender quem eram esses povos e se estavam subordinados ou n\u00e3o aos vizinhos de\u00a0Santar\u00e9m,\u00a0um cacicado poderoso e influente, considerado centro pol\u00edtico e cultural de uma grande extens\u00e3o de terra no Baixo Amazonas.<\/p>\n<p>\u201cFiz uma descoberta absolutamente casual e importante. Estava olhando uns fragmentos de cer\u00e2mica com bordas arredondadas e recortadas encontradas nesses s\u00edtios [de Monte Alegre] e achei estranho. Nunca tinha visto aquilo\u201d, conta Barreto. \u201cDepois de um tempo, no laborat\u00f3rio do Museu Emilio Goeldi [em Bel\u00e9m, no Par\u00e1], abri uma gaveta e encontrei lindos vasos com bordas em forma de flor que estavam sendo restaurados, exatamente com as mesmas bordas que tinha visto nos fragmentos [de Monte Alegre]. Descobri que os vasos vinham de Almerim, que fica na conflu\u00eancia do rio Jari, na calha norte, perto do Amap\u00e1, e que aquela era uma cer\u00e2mica Koriabo, encontrada em uma enorme \u00e1rea, que dispersa desde o Caribe, passando pelas Guianas, o litoral [Atl\u00e2ntico] e desce at\u00e9 os rios Xingu e Trombetas.\u201d<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"css-131017v\">\n<div class=\"css-8huwwr\">\n<div class=\"css-fv45y5\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<picture class=\"resp-img-cntr css-pf9g9c\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.webp?w=520&amp;h=347\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.webp?w=480&amp;h=320\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.webp?w=620&amp;h=414\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Vasilha da cultura tapaj\u00f4nica, ou de Santar\u00e9m, com apliques e bordas com figuras trabalhadas da cole\u00e7\u00e3o ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Vasilha da cultura tapaj\u00f4nica, ou de Santar\u00e9m, com apliques e bordas com figuras trabalhadas da cole\u00e7\u00e3o ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-19.jpg?w=788&amp;h=526\" alt=\"Vasilha da cultura tapaj\u00f4nica, ou de Santar\u00e9m, com apliques e bordas com figuras trabalhadas da cole\u00e7\u00e3o ...\" width=\"640\" height=\"427\" \/><\/picture>Vasilha da cultura tapaj\u00f4nica, ou de Santar\u00e9m, com apliques e bordas com figuras trabalhadas da cole\u00e7\u00e3o do Museu de Arqueologia e Etnologia da Universidade de S\u00e3o Paulo. Em Santar\u00e9m, havia um cacicado poderoso, que subjugava aldeias vizinhas. Diferente de Monte Alegre, onde a sociedade parecia se organizar de forma horizontal, n\u00e3o hier\u00e1quica.<\/p>\n<p>Acervo do Museu de Arqueologia e Etnologia da Universidade de S\u00e3o Paulo<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"css-1oqayqp\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-pf9g9c\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.webp?w=520&amp;h=347\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.webp?w=480&amp;h=320\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.webp?w=620&amp;h=414\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Vasilha com base em pedestal da cultura arqueol\u00f3gica Santar\u00e9m, do tipo por vezes denominado \u2018fruteira\u2019. Acervo do ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Vasilha com base em pedestal da cultura arqueol\u00f3gica Santar\u00e9m, do tipo por vezes denominado \u2018fruteira\u2019. Acervo do ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-16.jpg?w=788&amp;h=526\" alt=\"Vasilha com base em pedestal da cultura arqueol\u00f3gica Santar\u00e9m, do tipo por vezes denominado \u2018fruteira\u2019. Acervo do ...\" width=\"640\" height=\"427\" \/><\/picture><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont css-1mdh9gz\">\n<div class=\"css-cet0rr\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Vasilha com base em pedestal da cultura arqueol\u00f3gica Santar\u00e9m, do tipo por vezes denominado \u2018fruteira\u2019.<\/p>\n<p>Acervo do Museu de Arqueologia e Etnologia da Universidade de S\u00e3o Paulo<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"css-131017v\">\n<div class=\"css-8huwwr\">\n<div class=\"css-fv45y5\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<picture class=\"resp-img-cntr css-pf9g9c\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.webp?w=520&amp;h=347\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.webp?w=480&amp;h=320\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.webp?w=620&amp;h=414\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Cer\u00e2mica Koriabo escavada no s\u00edtio arqueol\u00f3gico Laranjal do Jari, no Amap\u00e1. Quando estudava cer\u00e2micas como estas, ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Cer\u00e2mica Koriabo escavada no s\u00edtio arqueol\u00f3gico Laranjal do Jari, no Amap\u00e1. Quando estudava cer\u00e2micas como estas, ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-23.jpg?w=788&amp;h=526\" alt=\"Cer\u00e2mica Koriabo escavada no s\u00edtio arqueol\u00f3gico Laranjal do Jari, no Amap\u00e1. Quando estudava cer\u00e2micas como estas, ...\" width=\"638\" height=\"426\" \/><\/picture>Cer\u00e2mica Koriabo escavada no s\u00edtio arqueol\u00f3gico Laranjal do Jari, no Amap\u00e1. Quando estudava cer\u00e2micas como estas, encontradas ao longo do rio Jari, a arque\u00f3loga Cristina Barreto percebeu semelhan\u00e7as acom algumas pe\u00e7as da regi\u00e3o de Monte Alegre. A descoberta mudou o entendimento da ocupa\u00e7\u00e3o da Amaz\u00f4nia e mostrou que os povos de Monte Alegre provavelmente mantinham uma rela\u00e7\u00e3o de independ\u00eancia da poderosa Santar\u00e9m, com conex\u00f5es com povos muito mais distantes.<\/p>\n<p>N\u00facleo de Pesquisa Arqueol\u00f3gica\/Instituto de Pesquisas\u00a0Cient\u00edficas e Tecnol\u00f3gicas do Estado do\u00a0Amap\u00e1<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"css-1oqayqp\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-pf9g9c\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.webp?w=520&amp;h=347\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.webp?w=480&amp;h=320\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.webp?w=620&amp;h=414\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Vasilha do tipo ouri\u00e7oforme, devido \u00e0 semelhan\u00e7a com o ouri\u00e7o da castanha-do-par\u00e1, com raspagens rasas do estilo ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.webp?w=788&amp;h=526\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Vasilha do tipo ouri\u00e7oforme, devido \u00e0 semelhan\u00e7a com o ouri\u00e7o da castanha-do-par\u00e1, com raspagens rasas do estilo ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-18.jpg?w=788&amp;h=526\" alt=\"Vasilha do tipo ouri\u00e7oforme, devido \u00e0 semelhan\u00e7a com o ouri\u00e7o da castanha-do-par\u00e1, com raspagens rasas do estilo ...\" width=\"640\" height=\"427\" \/><\/picture><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont css-1mdh9gz\">\n<div class=\"css-cet0rr\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Vasilha do tipo ouri\u00e7oforme, devido \u00e0 semelhan\u00e7a com o ouri\u00e7o da castanha-do-par\u00e1,\u00a0com raspagens rasas do estilo Koriabo.<\/p>\n<p>N\u00facleo de Pesquisa Arqueol\u00f3gica\/Instituto de Pesquisas\u00a0Cient\u00edficas e Tecnol\u00f3gicas do Estado do\u00a0Amap\u00e1<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gr-wrap ngart__group\">\n<div class=\"ngart__main-col\">\n<div class=\"paragraph css-0\">\n<div>\n<p>O achado de Barreto mudou a vis\u00e3o em torno dos caminhos de dispers\u00e3o no per\u00edodo pr\u00e9-colonial. At\u00e9 ent\u00e3o, imaginava-se que a ocupa\u00e7\u00e3o se deu ao longo da calha do rio Amazonas, no sentido leste-oeste. A descoberta tamb\u00e9m revelou que Monte Alegre deveria manter uma rela\u00e7\u00e3o de independ\u00eancia com Santar\u00e9m, apesar de sofrer influ\u00eancias, e se interconectava com um universo mais amplo, com povoados distantes, localizados ao norte.<\/p>\n<p>\u201cOs estudos etnol\u00f3gicos nos mostram que esses longos deslocamentos eram feitos n\u00e3o somente para a troca de mercadorias. Eles revelavam redes de relacionamento criadas para estabelecer la\u00e7os sociais e compromissos, um interc\u00e2mbio de rituais e festas\u201d, complementa Barreto. \u201c\u00c9 um sistema social em que o regime \u00e9 horizontal, n\u00e3o hier\u00e1rquico, ao contr\u00e1rio do cacicado de Santar\u00e9m, com um grande poder, um grande cacique, ao qual as aldeias est\u00e3o subjugadas. S\u00e3o modos de organiza\u00e7\u00e3o que n\u00e3o conhecemos na sociedade ocidental e nos ensinam muitas coisas.\u201d<\/p>\n<h3><strong>DETERMINISMO AGR\u00cdCOLA<\/strong><\/h3>\n<p>L\u00edder na importante escava\u00e7\u00e3o realizada na caverna Casa de Pedra em 2014, Claide Moraes, professor do programa de Antropologia e Arqueologia da Universidade Federal do Oeste do Par\u00e1, criou o termo \u2018determinismo agr\u00edcola\u2019 para explicar parte do atraso e os estudos err\u00e1ticos feitos por acad\u00eamicos estrangeiros na Amaz\u00f4nia.<\/p>\n<p>Segundo Claide, por conta de uma vis\u00e3o racista e colonizadora, as conclus\u00f5es sobre como humanos se estabeleceram na floresta partiam de compara\u00e7\u00f5es com sociedades que desenvolveram t\u00e9cnicas de cultivo agr\u00edcola para produzir alimentos para grandes popula\u00e7\u00f5es. Estima-se que viviam cerca de dez milh\u00f5es de pessoas na Amaz\u00f4nia em torno do ano 1.000 d.C.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"css-131017v\">\n<div class=\"css-8huwwr\">\n<div class=\"css-fv45y5\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<picture class=\"resp-img-cntr css-p3xum2\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.webp?w=320&amp;h=480\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.webp?w=360&amp;h=540\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.webp?w=430&amp;h=645\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.webp?w=520&amp;h=780\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.webp?w=480&amp;h=720\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.webp?w=620&amp;h=930\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.webp?w=788&amp;h=1182\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Muiraquit\u00e3s como este, enquanto artefatos arqueol\u00f3gicos, podem ser encontrados em quase toda por\u00e7\u00e3o norte e noroeste ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.webp?w=788&amp;h=1182\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Muiraquit\u00e3s como este, enquanto artefatos arqueol\u00f3gicos, podem ser encontrados em quase toda por\u00e7\u00e3o norte e noroeste ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-21.jpg?w=788&amp;h=1182\" alt=\"Muiraquit\u00e3s como este, enquanto artefatos arqueol\u00f3gicos, podem ser encontrados em quase toda por\u00e7\u00e3o norte e noroeste ...\" width=\"640\" height=\"960\" \/><\/picture>Muiraquit\u00e3s como este, enquanto artefatos arqueol\u00f3gicos, podem ser encontrados em quase toda por\u00e7\u00e3o norte e noroeste da Amaz\u00f4nia: desde o Baixo Amazonas, noroeste do Par\u00e1, \u00e0s \u00cdndias Ocidentais, na costa da Venezuela, e Andes venezuelanos.<\/p>\n<p>Acervo Museu de Arqueologia e Etnologia da\u00a0Universidade de S\u00e3o Paulo<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"css-1oqayqp\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-p3xum2\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.webp?w=320&amp;h=480\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.webp?w=360&amp;h=540\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.webp?w=430&amp;h=645\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.webp?w=520&amp;h=780\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.webp?w=480&amp;h=720\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.webp?w=620&amp;h=930\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.webp?w=788&amp;h=1182\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Pintura de sapo no s\u00edtio da Pedra Pintada, em Monte Alegre, remete aos muiraquit\u00e3s. A regi\u00e3o ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.webp?w=788&amp;h=1182\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Pintura de sapo no s\u00edtio da Pedra Pintada, em Monte Alegre, remete aos muiraquit\u00e3s. A regi\u00e3o ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-22.jpg?w=788&amp;h=1182\" alt=\"Pintura de sapo no s\u00edtio da Pedra Pintada, em Monte Alegre, remete aos muiraquit\u00e3s. A regi\u00e3o ...\" width=\"640\" height=\"960\" \/><\/picture><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont css-1mdh9gz\">\n<div class=\"css-cet0rr\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Pintura de sapo no s\u00edtio da Pedra Pintada, em Monte Alegre, remete aos muiraquit\u00e3s. A regi\u00e3o do Baixo Amazonas era um prov\u00e1vel centro de produ\u00e7\u00e3o desses amuletos, evid\u00eancias das intensas trocas entre os povos amaz\u00f4nicos pr\u00e9-cabralinos.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><span class=\"css-1tqeia9\"><strong>(\u00c0 ESQUERDA)<\/strong><\/span><\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">EDITH PEREIRA<\/span><span class=\"css-1tqeia9\"><strong>(\u00c0 DIREITA)<\/strong><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"gr-wrap ngart__group\">\n<div class=\"ngart__main-col\">\n<div class=\"paragraph css-0\">\n<div>\n<p>\u201cNo in\u00edcio do s\u00e9culo 20, era muito forte a ideia dos pesquisadores, principalmente dos Estados Unidos, de que o ambiente de floresta tropical limitaria as possibilidades para as sociedades pr\u00e9-coloniais se desenvolverem na Amaz\u00f4nia. Era um olhar enviesado que chamamos de determinismo ambiental\u201d, explica Moraes. \u201cPara tentar explicar a ocupa\u00e7\u00e3o bem sucedida e a produ\u00e7\u00e3o de alimentos em um lugar que eles consideravam t\u00e3o hostil, criaram outro argumento equivocado e determinista, usando refer\u00eancias de outras regi\u00f5es do planeta que desenvolveram grandes monoculturas e s\u00e3o consideradas ber\u00e7o da agricultura no mundo. Da\u00ed surgiu o termo determinismo agr\u00edcola.\u201d<\/p>\n<p>A sa\u00edda para esse contrassenso te\u00f3rico foi buscar a raz\u00e3o do sucesso das antigas popula\u00e7\u00f5es na Amaz\u00f4nia em uma s\u00e9rie de estudos do manejo e do consumo de plantas, e do uso de recursos naturais, nos s\u00edtios em diferentes ecossistemas.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"paragraph css-0\">\n<div>\n<p>Vest\u00edgios arqueol\u00f3gicos de uma variedade de plantas \u2013 como palmeiras, castanhas e mandioca \u2013 al\u00e9m do grande n\u00famero de descarte de ossos de fauna aqu\u00e1tica \u2013 peixes, quel\u00f4nios \u2013 eram sinais de que a base da dieta amaz\u00f4nica era ampla. O segredo do sucesso dos ind\u00edgenas \u00e9, portanto, a diversidade, n\u00e3o a monocultura.<\/p>\n<p>\u201cMonte Alegre \u00e9 importante para entender essa diversidade amaz\u00f4nica, que pode ser percebida at\u00e9 hoje. Desde as ocupa\u00e7\u00f5es mais antigas, os assentamentos come\u00e7aram a se aproximar de plantas que atualmente s\u00e3o consideradas economicamente importantes\u201d, diz Moraes. \u201cEncontramos, por exemplo, vest\u00edgios de castanhas com mais de 10 mil anos na caverna Pedra Pintada. Esse manejo, feito por mil\u00eanios, faz a gente pensar por que a castanha \u00e9 um neg\u00f3cio t\u00e3o produtivo na Amaz\u00f4nia de hoje. O grande legado das popula\u00e7\u00f5es amaz\u00f4nicas \u00e9 mostrar que n\u00e3o \u00e9 incompat\u00edvel [pensar que] humanos e a floresta permane\u00e7am juntos.\u201d<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img ngart-img--medium css-ap3tdr\">\n<div class=\"ngart-img__cntr\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-1ocsxc4\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=320&amp;h=214\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=360&amp;h=240\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=430&amp;h=287\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=500&amp;h=334\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 500px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=768&amp;h=512\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=900&amp;h=600\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 900px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=1024&amp;h=683\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=664&amp;h=443\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=710&amp;h=474\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Moradora do rio Tapaj\u00f3s cultiva e limpa seu quintal pr\u00f3ximo \u00e0 ro\u00e7a e ao lado da ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.webp?w=710&amp;h=474\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Moradora do rio Tapaj\u00f3s cultiva e limpa seu quintal pr\u00f3ximo \u00e0 ro\u00e7a e ao lado da ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueoloogia-amazonia-monte-alegre-1.jpg?w=710&amp;h=474\" alt=\"Moradora do rio Tapaj\u00f3s cultiva e limpa seu quintal pr\u00f3ximo \u00e0 ro\u00e7a e ao lado da ...\" width=\"640\" height=\"427\" \/><\/picture><\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Moradora do rio Tapaj\u00f3s cultiva e limpa seu quintal pr\u00f3ximo \u00e0 ro\u00e7a e ao lado da casa de farinha, onde trata sementes amaz\u00f4nicas. Trata-se de uma pr\u00e1tica\u00a0herdada\u00a0de povos ind\u00edgenas que ajudaram a construir a agrobiodiversidade da Amaz\u00f4nia. H\u00e1 evid\u00eancias de consumo h\u00e1 pelo menos 11 mil anos de algumas plantas at\u00e9 hoje utilizadas no Brasil, dentre as quais castanha-do-brasil, goiaba, ari\u00e1, mandioca e palmeiras como o a\u00e7a\u00ed, o tucum\u00e3, a bacaba, o murumuru e o buriti.\u00a0H\u00e1 pelo menos 6 mil anos tem-se tamb\u00e9m uma intensifica\u00e7\u00e3o no cultivo de plantas como a mandioca e milho.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img ngart-img--medium css-ap3tdr\">\n<div class=\"ngart-img__cntr\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><picture class=\"resp-img-cntr css-17l3ir6\"><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=320&amp;h=487\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 320px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=360&amp;h=548\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 360px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=430&amp;h=654\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 430px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=500&amp;h=761\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 500px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=768&amp;h=1168\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 768px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=900&amp;h=1369\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 900px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=1024&amp;h=1558\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1024px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=664&amp;h=1010\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1280px)\" \/><source srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=710&amp;h=1080\" type=\"image\/webp\" media=\"(max-width: 1600px)\" \/><source title=\"Moradora do rio Tapaj\u00f3s, pr\u00f3ximo a Monte Alegre, a senhora traz para casa um robusto cacho ...\" srcset=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.webp?w=710&amp;h=1080\" type=\"image\/webp\" \/><img loading=\"lazy\" class=\"\" title=\"Moradora do rio Tapaj\u00f3s, pr\u00f3ximo a Monte Alegre, a senhora traz para casa um robusto cacho ...\" src=\"https:\/\/static.nationalgeographicbrasil.com\/files\/styles\/image_3200\/public\/arqueologia-amazonia-monte-alegre-13.jpg?w=710&amp;h=1080\" alt=\"Moradora do rio Tapaj\u00f3s, pr\u00f3ximo a Monte Alegre, a senhora traz para casa um robusto cacho ...\" width=\"640\" height=\"974\" \/><\/picture><\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont\">\n<div class=\"ngart-img__cont__copy\">\n<p>Moradora do rio Tapaj\u00f3s, pr\u00f3ximo a Monte Alegre, a senhora traz para casa um robusto cacho do fruto da bacaba, uma palmeira, para o preparo do vinho. Vest\u00edgios arqueol\u00f3gicos de uma variedade de plantas \u2013 como palmeiras, castanhas e mandioca \u2013 al\u00e9m do grande n\u00famero de descarte de ossos de fauna aqu\u00e1tica \u2013 peixes, quel\u00f4nios \u2013 s\u00e3o sinais de que a base da dieta amaz\u00f4nica era ampla, e fruto de um manejo milenar da floresta.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"ngart-img__cont__author\">FOTO DE\u00a0<span class=\"ngart-img__cont--strong\">MAURICIO DE PAIVA<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Estudos\u00a0arqueol\u00f3gicos na regi\u00e3o de Monte Alegre, no noroeste do Par\u00e1, provam que a rela\u00e7\u00e3o milenar<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":149410,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[],"tags":[],"uagb_featured_image_src":{"full":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg",415,265,false],"thumbnail":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico-300x192.jpg",300,192,true],"medium_large":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg",415,265,false],"large":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg",415,265,false],"1536x1536":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg",415,265,false],"2048x2048":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg",415,265,false],"cream-magazine-thumbnail-2":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg",415,265,false],"cream-magazine-thumbnail-3":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg",415,265,false],"cream-magazine-thumbnail-4":["https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/arqueologico.jpg",415,265,false]},"uagb_author_info":{"display_name":"","author_link":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/author\/"},"uagb_comment_info":0,"uagb_excerpt":"Estudos\u00a0arqueol\u00f3gicos na regi\u00e3o de Monte Alegre, no noroeste do Par\u00e1, provam que a rela\u00e7\u00e3o milenar","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/149406"}],"collection":[{"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=149406"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/149406\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":149411,"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/149406\/revisions\/149411"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/media\/149410"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=149406"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=149406"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/espacoecologico.com.br\/arquivo\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=149406"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}